Hãy dự trữ một ít niềm vui cho hạnh phúc

Cuốn "Alain nói về hạnh phúc" không phải là cuốn cẩm nang liệt kê các thành phần của hạnh phúc và cách để đạt được chúng. Đây là cuốn sách bàn nhiều đến quan hệ của con người với chính mình, để nói lên một chân lý giản dị: không dễ tìm hạnh phúc trong bản thân mình, nhưng dù sao cũng không thể tìm ở nơi nào khác.

Alain nói về hạnh phúc là một cuốn sách sâu sắc và thực tế
về hạnh phúc mà ai đang tìm kiếm

Émile Chartier là nhà triết học Pháp rất nổi tiếng trong nửa đầu thế kỷ 20. Ông sử dụng bút danh Alain trong hàng ngàn “propos” - tạm dịch là “trao đổi” - những bài viết ngắn đa chủ đề. Thể loại vừa là văn, vừa là triết này là phát minh của ông, trong đó bằng cái nhìn của nhà triết học, ông soi rọi nhiều đề tài muôn thuở của cuộc sống, truyền cảm hứng để người đọc phải suy nghĩ lại về những thứ tưởng như đã quá thân thuộc.

Câu hỏi khó từ 100 năm trước

Alain tên thật là Émile Chartier (1868-1951), là một nhà triết học, giáo sư và nhà báo lớn của Pháp nửa đầu thế kỷ 20. Ông từng dạy và tạo được ảnh hưởng sâu sắc lên một lớp thế hệ học trò ưu tú như Simone Weil, Georges Canguilhem, André Maurois, Julien Gracq...

Ông nổi tiếng với những bài trao đổi ngắn (tạm dịch từ “propos”) bàn về mọi vấn đề trong cuộc sống. Alain nói về hạnh phúc là một trong những tập trao đổi nổi tiếng nhất của ông.

“Làm sao để hạnh phúc?” là câu hỏi mà 100 năm trước người ta thấy khó như thế nào thì ngày nay vẫn vậy, bất chấp mọi thay đổi. Mỗi người đều có danh sách nguyên nhân bất hạnh, từ chứng đau đầu đến tình hình đất nước. Danh sách đó có thể dài bất tận, cho đến khi chúng ta nhận ra mình vẫn chưa có một thái độ sống đúng đắn: Nếu khôn ngoan thì đừng vội đổ lỗi cho người và vật xung quanh mà trước tiên hãy đề phòng chính mình đã.

Đề phòng bản thân mình - đó là điều Alain nhắc đi nhắc lại trong 93 propos của tập sách. Những thứ gần gũi nhất với chúng ta - cơ thể và tâm hồn - là một tập hợp vừa mạnh vừa yếu, vừa ngây thơ vừa rất tinh ranh, nó lừa ta mọi lúc mọi nơi, từ những phản ứng bình thường đến những suy tư cao xa. Mặt mày cau có dẫn tới tâm trạng nặng nề, cử động vội vã căng thẳng thì làm gì cũng thấy khó chịu, cứ như thế, “cơ thể hướng về nỗi buồn và dung dưỡng nỗi buồn ấy”. Đến lượt mình, tâm trí phóng đại những khổ sở trong cơ thể và gán cho chúng ý nghĩa siêu hình, và “những lời than vãn có dáng dấp của lý lẽ” tạo ra lo lắng triền miên với bất hạnh tưởng tượng: tai nạn, đau đớn, tan vỡ. Chúng ta không ngừng thương vay khóc mướn, gặm nhấm nỗi buồn, nghĩ đi nghĩ lại về lỗi lầm đã qua và hoảng sợ trước những gì chưa xảy ra. Phần lớn chúng ta không biết sống đầy đủ với giây phút hiện tại.

Đừng tư duy trong một vũ trụ đóng

Alain kéo những nỗi lo mơ hồ về với mặt đất, ông lặng lẽ chỉ cho chúng ta thấy: trong mỗi người đã có đủ những gì để làm bản thân hạnh phúc. Chẳng có hoàn cảnh tồi tệ nào mà không thể cải tạo, bằng ngay chính cơ thể và tâm hồn chúng ta đang có. “Nếu bạn muốn đuổi theo niềm vui, bạn cần dự trữ một ít niềm vui trước” - những nụ cười, những cử chỉ lịch sự, những suy nghĩ giản dị và lành mạnh sẽ giúp chúng ta tránh được xu hướng làm cho “nỗi buồn chễm chệ ngự trên ngai và luôn được tôn kính quá mức”.

Ông khuyên chúng ta những điều hiển nhiên và thiết thực nhất mà dường như ai cũng biết, nhưng ai cũng quên: hãy tiết chế cơ thể mình, giữ sức khỏe và luyện tập để có cung cách điềm tĩnh, hòa nhã; hãy làm việc chứ không phải chịu đựng, vì khoái cảm đồng hành cùng hành động; đừng tư duy trong một vũ trụ đóng quá gần với cảm xúc của mình, tư duy phải được du ngoạn và phải được chiêm nghiệm, như thế cơ thể của ta mới cảm thấy dễ chịu.

“Chuyển động đúng đắn sẽ phải đẩy chúng ta ra xa khỏi bản thân mình, cái vừa tốt cho tinh thần vừa tốt cho mắt” - kết luận hóm hỉnh này nói lên một thực tế: người hạnh phúc là người điều khiển tốt bản thân và luôn hoạt động, nhưng không quá quan tâm đến bản thân để sa vào việc nuông chiều và nhìn ngắm cái tôi của mình.

Phong cách của Alain là viết một mạch, không sửa chữa, cũng thường không dài, bởi vậy các bài trao đổi của ông luôn đến với chúng ta trong sự thẳng thắn, tươi mới và sôi nổi, nhưng không kém phần tinh tế. Ông viết về chứng phiền muộn, về việc tập thể dục, về những lời cầu nguyện, về lễ nghi, về lời chửi rủa, về nghệ thuật ngáp... Một bài trao đổi có thể đọc lại nhiều lần, mỗi lần có thể hiểu thêm hoặc thắc mắc thêm một chút, để biết thêm muôn vàn chuyện rất gần với cuộc sống, và đều là chuyện quan trọng nếu chúng ta quan tâm đến hạnh phúc của mình.

Thuvienxuan (nguồn tuoitreonline)

[Alain nói về hạnh phúc] Tính lạc quan

“Cầu Chúa cho đó không phải là ông gác ruộng”, mấy cô nữ sinh nội trú ngây thơ trốn học đi lang thang ngoài đồng cầu khấn như thế, lo thắt ruột khi thấy một bóng người tiến lại gần. Tôi đã nhiều lần xem xét ví dụ này, cái mà tôi sẽ gọi là kiểu mẫu về sự ngây ngô, trước khi hiểu được nó từ góc độ con người. Quả thật là ở đây mọi thứ lẫn lộn hết vào nhau; nhưng có lẽ lẫn lộn trong ngôn từ nhiều hơn là trong ý nghĩ, như chuyện thường thấy ở tất cả chúng ta, những kẻ học nói rồi mới học nghĩ.

Tôi nhớ lại câu chuyện trên khi một người khá sáng láng đã giậm chân phản đối cái kiểu “lạc quan tếu, hy vọng mù quáng, tự dối mình” ấy. Anh ta đang nói về ông Alain đấy, bởi cái nhà ông triết gia ngây thơ, và gần như còn chất phác này, bất chấp những bằng chứng khá hiển nhiên, cứ khăng khăng tin rằng con người thường chủ tâm trung chính, khiêm nhường, biết lẽ phải và thân ái; rằng hòa bình và công lý sẽ cùng nhau đến với chúng ta; rằng tinh thần thượng võ sẽ tiêu diệt chiến tranh; rằng cử tri sẽ bầu ra những người xứng đáng nhất cùng những nguồn an ủi sùng kính khác, dù cho những người này sẽ chẳng mảy may thay đổi các sự kiện. Điều ấy giống hệt như một người đi dạo tự nhủ mình ngay trước ngưỡng cửa: “Chà, chưa gì đám mây to sự kia đã phá hỏng buổi đi dạo của mình rồi; thật tình mình thích nghĩ là trời sẽ không mưa hơn.” Nhưng thà nhìn đám mây kia đen hơn trước rồi đem theo ô còn hơn. Anh ta đã xem nhẹ chuyện đó như thế đấy còn tôi thì được trận cười; bởi lập luận đó của anh ta bày ra một vẻ ngoài đẹp đẽ, nhưng đó chỉ là một cái vỏ thiếu chiều sâu, còn tôi thì sớm được về nhà rờ tay vào bức tường thô nhám.

Có tương lai tự nó hình thành và có tương lai do ta tác thành. Và cả hai hợp nên tương lai đích thực. Trong cái tương lai tự nó hình thành, như giông bão hay hiện tượng thiên thực, thì hy vọng là vô ích, ta chỉ cần biết thôi, rồi quan sát bằng con mắt ráo hoảnh. Ta lau mắt kính thế nào thì phải lau màn sương ham muốn đang làm mờ con mắt thế ấy. Ý tôi đúng là như thế đấy. Những thứ từ trên trời rơi xuống, mà ta không bao giờ thay đổi được, đã dạy ta lòng nhẫn nhịn và óc chính xác, vốn là một phần đáng kể của sự khôn ngoan. Còn ở nơi trần thế, chỉ có những biến cải do con người tài trí tạo ra! Lửa, lúa mì, tàu thủy, chó huấn luyện, ngựa thuần hóa, biết bao thành quả mà con người hẳn đã không đạt được nếu như niềm hy vọng bị khoa học triệt tiêu.

Nhất là trong trật tự thế giới con người, nơi niềm tin dự phần vào các sự kiện, nếu không tính đến niềm tin của chính bản thân tôi thì tôi tính sai ngay. Tôi mà tin là mình sẽ ngã, thì tôi sẽ bổ chửng; tôi tin mình chẳng thể làm gì, tôi sẽ bó tay. Tôi tin là hy vọng sẽ đánh lừa mình, tôi sẽ bị nó qua mặt. Hãy lưu ý điểm này. Tôi muốn trời đẹp thì trời đẹp, muốn thiên tai có thiên tai; trước tiên là ở trong tôi; rồi với tất cả mọi thứ xung quanh tôi nữa, trong thế giới con người. Bởi tâm trạng tuyệt vọng, cũng như hy vọng vậy, đều lan từ người này sang người kia nhanh hơn cả các đám mây thay dạng đổi hình. Nếu tôi tin tưởng, tâm trạng ấy sẽ trung thực; nếu tôi chưa gì đã kết tội nó, nó sẽ ăn cắp của tôi. Các tâm trạng ấy ăn miếng trả miếng với tôi, sòng phẳng đến từng xu. Và hãy nhớ kỹ cả điều này nữa, rằng hy vọng, dựng trên nền những gì ta sẽ làm khi ta muốn, như hòa bình hay công lý, phải cần đến ý chí mới đứng vững được; trong khi đó tuyệt vọng lại tự nảy sinh rồi cứ thế mạnh lên bằng sức mạnh của những thứ có sẵn. Và đó là những lưu ý giúp chúng ta cứu những gì cần cứu trong tôn giáo song đã bị tôn giáo đánh mất, ý tôi muốn nói đến niềm hy vọng lớn lao.

Theo Alain nói về hạnh phúc